Sâm ngọai quốc và sâm Việt Nam

NGỌC PHƯƠNG NAM GS Tôn Thất Trình vừa có bài “Sâm ngọai quốc và sâm Việt Nam” đăng trên Blog The Gift

SÂM NGỌAI QUC VÀ SÂM VIT NAM

G S Tôn Thất Trình

A-    Sâm thế giới
Sâm, trên thế giới tiếng Anh là Ginseng, ( tiếng Triều Tiên – Cao ly là Insam , tiếng Nhật là Ninjin, tiếng Tàu là Renshen), một trong 11 lòai  cây cỏ đa niên  mọc rất chậm, rễ  đầy thịt- fleshy roots, thuộc tông chi -genus  Panax họ thực vật Araliaceae. Theo Wikipedia,  chỉ tìm thấy sâm ở Bắc Bán Cầu (phần lớn ở Bắc Hàn, Mãn Châu – Bắc Trung Quốc  và miền đông Xi Bê Ria – Tây Bá Lợi Á ),  điển hình ở những xứ khí hậu lạnh lẽo. Lòai  Sâm Việt Panax vietnamiensis, khám phá ra ở vùng núi Ngọc Ngọc Linh, tỉnh Kontum  là loài ginseng cực nam nhất biết được.  Đặc điểm của ginseng là chứa các hợp chất ginsenosides. Ginseng Tây Bá Lợi Á, tên khoa học là Eleutherococcus senticosis  một lọai cỏ thích nghi tông chi củ sâm- adaptogenic herb, cùng họ thực vật với 10 lòai ginseng khác, nhưng không chứa hợp chất ginsenosides mà chứa eleutherosides; đồng thời rễ  sâm Tây Bá Lợi Á cứng như gỗ,  không chứa thịt mềm.

Thực tế chỉ có hai lòai sâm  được công nhận chính thị là ginseng thực sự: đó là các giống thuộc lòai Sâm Á Châu – Asian Ginseng ở Mãn Châu hay ở Nam – Bắc Hàn tên khoa học là Panax ginseng và  lòai Sâm Bắc Mỹ Châu- North American Ginseng ( hiện nay chưa phân ra giống – varieties) tên khoa học là Panax quinquefolius.  Tuy rằng  Sâm notoginseng tên khoa học là Panax notoginseng  cũng được nhiều nhà khoa học  và các nhà   dùng cây cỏ làm thuốc mỗi ngày mỗi  được kính trọng và liệt vào nhóm sâm thực sự (  sâm Việt Ngọc Lĩnh chăng ?   Từ ginseng phụ thêm vào từ Panax  hay được dùng chỉ mọi lòai  Panax, nhưng không được kiểm sóat  kỹ lưỡng, cho nên dân gian đều gọi chúng là sâm – ginseng cả.  Chúng có thể cùng học thực vật, dạng cây giống nhau, mùi vị hay đặc tính cũng có thể giống nhau.

Aa–  Các cây sâm – ginseng Panax
I-   Sâm  thực sự, sâm chính thị hay sâm thương mãi . Tất cả đều thuộc họ Araliaceae .

1-   Cây tên khoa học là Panax ginseng hay P. shenseng ( tên cũ ), thường được gọi là sâm Á châu  như  sâm Tàu , sâm Cao Ly ,  Hồng sâm ( Jenshen hay Hong Shen)  và sâm Shengshai.  Nguyên thủy tìm thấy ở Đông Bắc Trung Quốc và Đông Nam Nga. Đây là những giống sâm đã được sử dụng ở Trung Quốc từ 3000 đến 5000 năm tùy theo sách vỡ.

2- Cây tên khoa học là Panax quinquefolius, thường được gọi là sâm Bắc Mỹ, như sâm  Canada, sâm Bắc Hoa Kỳ, Tàu gọi là Shang hay Xi Yang shen – Tây Dương sâm . Nguồn gốc ở Đông – Bắc Mỹ châu từ các bang Ontario  và Quebec – Canada xuống miền Nam tận bang Georgia.  Được dân da đỏ Bắc Mỹ sử dụng tương đương như  Panax ginseng.

3-  Cây tên khoa học là Panax notoginseng là sâm notoginseng. Nguồn gốc  ở Tây Nam Trung Quốc  và ở Việt Nam. Càng ngày càng được ưa  chuộng làm thuốc Nam hay thuốc Bắc. Đặc biệt làm thuốc bổ máu – blood enhancement và  chứa nồng lựợng ginsenocide cao.

II –  Các cây ginseng khác.  Tuy mọi cây đều thuộc tông chi Panax, họ Araliaceae , nhưng định danh còn rất bấp bênh  trên phương diện phân lọai thực vật  -taxonomy , ngọai trừ lòai P. trifolius.

1- Cây tên khoa học là Panax japonicus, là sâm Nhật. Còn gọi là  sâm tre – bamboo ginseng, tên Tàu là Zhujiesen, Chu- chien-jenshen, tên Nhật là Tikusetuninzin. Nguồn gốc từ Nhật đến Ấn Độ.  Lòai này ít khi sử dụng, chỉ thấy ở một vài nơi.

 

                     Zhu Jie Sheng sâm

2-   Cây tên khoa học là Panax pseudoginsen là sâm Tienchi  của Tàu, còn được gọi là  Chai – jen-shen. Nguồn gốc miền Tây Trung Quốc và Sapa – Việt Bắc (  Sâm Sapa ?) Cũng rất ít khi dùng.

Các lòai cũng gọi là sâm sau đây,  chưa bao giờ bán ra thị trường cả :

3-  Cây tên khoa học là Panax stipuleanatus, là sâm Pingbiann hay sâm Bình bình – Ping ping. Nguồn gốc miền Tây Trung Quốc hay Bắc Việt (  ?).

4-  Cây tên khoa học là Pax trifolius hay là sâm lùn – dwarf  ginseng. Nguồn gốc ở Đông Bắc Mỹ Châu. Rễ hình cầu nhỏ như là sâm  Hoa Kỳ, không có giá trị  làm thuốc.

5 – Cây  tên khoa học là Panax zingiberensis,  hay sâm cũ gừng, tên Tàu là  Sanqi ginseng, Chaing  – Chuang , ginger shape ginseng. Nguồn gốc miền Tây Trung Quốc và Bắc Việt( ? )

Các cây  lòai sâm khác không bao giờ thấy bán ở thị trường thương mãi, tên khoa học như : Panax sinensis, Panax major, Panax bipinnatifidus, Panax  omeiensis, Panax wangianu

Ab – Các lòai cây  bà con ( gọi sai tên là sâm )

1- Cây tên khoa học là Eleutherococcus senticosis, họ Araliaceae là sâm Tây Bá lợi Á,  hay Eleuthro ginseng, Ciwujia. Nguồn gốc miền Đông Nga, Đông Bắc Trung Quốc , Bắc Nhật. Đặc tính tương tự nhóm ginseng, nhưng không có đặc tính của sâm thực sự .

2- Cây tên khoa học là Acanthopanax sessilifloris, họ Araliaceae là sâm Wujia , sâm Wujia gai – thorny. Tìm thấy ở Trung Quốc . Bà con với các lòai cây Panax spp.,  nhưng không có các đặc  tính của ginseng.

3-  Cây tên khoa học là Aralia nudicaulus   ( có nhiều  lòai tên khác …. ) , cũng họ Araliaceae  là sâm hoang dại- wild ginseng hay sarsaparilla.  Nguồn gốc  Bắc Mỹ Châu. Bà con với sâm các lòai Panax spp., nhưng khác đặc tính.

4- Cây tên khoa học là Echinopanax horridum hay Oplopanax horridus, họ Araliaceae là sâm bang Alaska – Hoa Kỳ, còn gọi là  sâm Qủi sứ – Devils Club, sâm Núi Đá- Rocky Mt. Tìm thấy khắp mọi vùng ẩm ướt miền Tây – Bắc  Bắc Mỹ Châu. Bà con với ginseng  các loài Panax spp., nhưng khác hẳn đặc tính . Đây là một lòai cây  dân da đỏ địa phương  dùng làm  thuốc.

Ac– Sâm dõm – sâm giả mạo, bất lương. Không bà con chi hết với các lòai gingseng và cũng không thuộc họ  thực vật Araliacea -họ Đinh Lăng

1- Pfaffia paniculata hay P. iresinoides, thuộc họ Rau Dền Amaranthaceae. Đây là sâm brasil- brasilian ginseng  Suma hay sâm Nam Mỹ Châu.  Nguồn gốc Brasil. Không dính dáng gì tới  ginseng cả và đặc tính hóa học cũng khác hẳn.

 

                           Sâm Ba tây

2–  Withania somnifera  , thuộc họ cà – khoai lang Solanaceae. Đây là sâm Ấn Độ- Indian ginseng   Ashawangandha  hay sâm Ayurvedic, Xơ ri Mùa Đông – Winter Cherry. Nguồn gốc Ấn Độ.  Đã sử dụng làm thuốc Ayurvedic. Không bà con chi về thực vật với ginseng cả . Và cũng không có đặc tính hóa học của ginseng .

3- Lepidium meyenii, họ Thập tự Cruciferae. Đây là sâm Rặng núi Andes – Nam Mỹ Châu, còn có tên là Maca.  Nguồn gốc xứ Peru, trên các đỉnh cao  hơn  4000 m.  Không dính dáng gì tới ginseng và cũng không có đặc tính hóa học của ginseng.

4-  Rumex hymenosepalus , họ Rau Răm Polygonaceae . Đây là sâm đỏ  hoang dại Mỹ Châu – Wild red American ginseng  , Wild red desert ginseng ; còn có tên là Canagre hay Tanner dock. Nguồn gốc Trung Nam  Mỹ Châu.  Không dính dáng và không có đặc tính hóa học của ginseng.

5- Pseudostellaria heterophylla,  họ cẩm chướng Caryophyllaceae. Đây là Sâm Hòang tử – Prince ‘s ginseng  hay Tai ze shen. Nguồn gốc Trung Quốc. Không dính dáng gì và cũng không có đặc tính của ginseng .

6- Angelica sinensis , họ cà rốt hay hoa hình tán Umbelliferae.  Đây là sâm Đàn bà – women’s ginseng . Còn có tên là Dong quai, Dang gui hay Tang kwai.  Nguồn gốc

Trung Quốc. Không dính dáng và cũng không có đặc tính của ginseng.

7 – Codonopsis pilosula, họ hoa chuông Campanulaceae. Đây là sâm  con hoang , sâm kẻ nghèo, sâm giả, Dang shen. Nguồn gốc Trung Quốc: rất nhiều người cho nó có ảnh hưởng tương tự  sâm Á Châu, giá rẽ hơn sâm thực sự. Tuy nhiên không dính dáng và cũng không có đặc tính hóa học của ginseng.

8-  Adenophora polymorpha, họ hoa chuông. Đây là sâm giả – false ginseng. Nguồn gốc Trung Quốc. Không dính dáng và không có đặc tính của ginseng.

9 – Caulophyllem thalictroides, họ Mã Hồ Berbedaceae. Đây là Sâm Xanh Dương – Blue Ginseng . Nguồn gốc Bắc Mỹ Châu. Không dính dáng và không có đặc tính của ginseng .

B – Sâm Việt Nam

Cây sâm tông chi – genus Panax , họ thực vật Đinh Lăng Araliaceae, ở Việt Nam GS Phạm Hòang Hộ  đã liệt kê  ra 4 lòai địa thực vật có căn hành, cỏ bò, có 5 lá phụ:

1 – Sâm Việt, tên khoa học là  Panax vietnamensis Dung&Grushv., một lòai cỏ đa niên địa thực vật, cao đến 1.1 m. Căn hành – rhizome 3.5 cm. Hoa màu lục vàng rộng 3- 4mm. Trái đỏ to 7-10 mm.  Mọc ở rừng hoang Gia Lai – Kontum, thường cũng có tên là sâm Ngọc Lĩnh ( ? ). Không rỏ loai sâm  Việt Ngọc Lĩnh có được xếp hạng lại thuộc loài Panax notoginseng hay không ? Có nồng lượng  ginsenocides ( Saponins ) cao  bao nhiêu, đến 5% không )  và bao nhiêu lọai ginsenocides  (  lòai Panax quinquefolius  có 29 lọai ginsenocides khác nhau ,loài  Panax ginseng  có  20 lọai khác nhau …


Nhân sâm Ngọc Lĩnh

2- Sâm Nhật, tên khoa học là Panax japonica Mayer cũng là một lòai cỏ đa niên địa thực vật. Căn hành màu vàng vàng, mang thẹo ở thân  sinh. Mọc ở Kontum, Lang bian
3- “Giả” Sâm  hay Sâm Sapa, tên khoa học là  Panax pseudoginseng Wall, một địa thực vật đa niên, căn hành hình trụ  nơi có nhiều thắt dài 10 -15cm, rộng 1cm.  Thân cao 20 – 30cm khi sinh.  Lá không lông. Trái tròn tròn 4×5 mm,  mọc ở rừng thưa cao độ  1500m, nhiều ở vùng Sapa.
4 – Sâm Hai lần Kép, tên khoa học là  Panax binnatifidus Seem. Một địa thực vât đa niên, căn hành ốm  dài, cho ra ở phần phù lên, chồi- thân mới đặc sắc . Lá cũng không lông.  Trục phát hoa dài  15- 20cm , tán có đến 20 30 hoa. Trái đỏ. Tìm thấy ở dãy núi Hòang Liên Sơn

Các tông khác họ Đinh Lăng ở Việt Nam, mang tên khoa học có ghép từ ngữ panax nhưng không là địa thực vật, cỏ căn hành như lòai Song Đinh Diplopanax stachynanthus  là môt đại mộc cao to  10- 12m ;   các lòai Đại Đinh Macropanax ( đại mộc như M . dipermus ; 

M. Schmidii, M . simplicifolius …) hay tiểu mộc M. Skvortisovvii,  M.  sessilis, M . baviensis …), các lòai Diên Bạch Dendropanax ( cũng họặc là đại mộc như D. confertus cao từ 2 đến 20m, D. petelotii cao 10 15m , hay tiểu mộc như D. Poilanei, D. venosus )  v.v…
C-    Vài điểm cần biết rỏ hơn về sâm
Vậy chớ Ginsenocides là gì đây
?
Gincenocides là một nhóm hóa chất thực vật – cây cỏ  gọi là saponins, tìm thấy ở  nhiều lòai – giống cây  cối. Saponins ở sâm ginseng được gọi là ginsenocides.  Trung bình  các mẩu đem thử nghiệm chứa từ 1đến 5 % ginsenocides.  Ginseng Á Châu hay Ginseng Bắc Mỹ Châu chứa những nồng lượng ginsenocides khác nhau ở cấu tạo, cho nên chúng hơi khác biệt nhau, nhưng đặc tính chúng gần như nhau. Các lọai ginsenocides ở sâm Bắc Mỹ tuy lớn hơn ở sâm Á Châu, nhưng điều này không có nghĩa là sâm Bắc Mỹ tốt hơn sâm Á châu, vì rằng sự phân phối của từng cá nhân genocides một rất quan trọng. Chẳng hạn Rb1  rất cao ở sâm Bắc Mỹ so với sâm Á Châu. Rg1  không có ở sâm Bắc Mỹ, chỉ chứa số lượng ginsenocide này không đáng kể. Rg1 tuồng như  có hóa học kích thích ở sâm Á Châu, làm cho sâm Á Châu có giá trị  y khoa lớn hơn sâm Bắc Mỹ .

Số lượng các lọai ginsenocides nhiều hơn ở sâm Bắc  Mỹ được xem là hóa học  có trách nhiệm giúp cho thân thể con người chống chọi lại được căng thẳng  – stress, như những gen thích nghi – adaptagens, làm thân thể thích nghi với  các căng thẳng khác nhau.

Lẽ dĩ nhiên là tỉ lệ ginsenocides  thay đổi tùy mỗi lọai sâm.  Tuổi tác rễ sâm, cách nào hay nơi nào trồng sâm, phần rễ sử dụng, thành phần cấu tạo di truyền của hột cây sâm cũng như mỗi lòai  sâm, thảy đều có nhiệm vụ. Phải nghi ngờ tuyên bố sản phẩm sâm chứa nhiều  đến 6% ginsenocides, trừ phi đã ghi rỏ là  chúng được bổ sung thêm một cách nhân tạo và  ghi rỏ ở nhãn hiệu là đã bổ sung, tăng cường – enhanced, hay  chỉ dẫn đây là một sản phẩm “ bảo đảm  uy lực – guaranteed potency” .    
Tiêu chuẩn cho người mua

Rễ sâm tăng thêm gía trị  với tuổi cây, phẩm chất  và  hình dạng. Dân Á châu thường gán thêm cho từ sâm từ nhân ( người ), cho nên nhân sâm  nào giống dạng người hơn thì lại cao gía hơn, khi bán ra củ sâm tòan cả củ ( + rễ quanh củ ). Truyền thống mua sâm  bằng cách xét  đến tuổi củ, màu sắc, kích thước, hình dạng, cấu tạo, phân lọai phẩm chất, mắt nhìn không thấy bệnh cây nào cả và mùi vị củ sâm.

Các từ ngữ dùng lựa sâm
Hồng sâm ( sâm đỏ – red ginseng)

Rễ ( củ ) sâm  các giống lòai Sâm Á Châu Panax ginseng thường hay được chế biến  bằng cách đun hơi nước và sấy khô để sản xuất ra hồng sâm. Hồng sâm không phải là một giống hay lòai cây sâm riêng biệt, như chúng ta hay lầm tưởng. Biến chế củ thành sản phẩm màu đỏ  bằng cách  đun hơi nước – steaming   từ 8 đến 10 tiếng đồng hồ ở nhiệt độ khỏang 1050 C.  Củ sau đó được sấy khô và bán  hòan tòan cả củ rễ  hay chế biến thêm  thành trà ( chè sâm ), viên cáp sun, lát … Khi bán luôn cả cũ rễ  thì được phân chia ra ba hạng: củ thiên, củ địa và củ tốt. Mỗi hạng lại chia ra thành 9 thứ hạng kích thước, tổng cọng là 27 hạng ( và thứ hạng ). Củ rễ các lòai  ginseng khác cũng có thể biến chế như vậy, nhưng trong thị trường chưa thấy phát triễn điểm này .
Nhân Sâm Trắng của Tàu- China White Ginseng
1- Các sâm Á Châu Panax ginseng trồng ở Trung Quốc không được biến chế thành Hồng sâm  và được sấy khô bình thường  ở không khí  trời hay ở một lò sấy đều được gọi là Sâm Tàu Trắng- China White.  Chúng được phân ra làm nhiều hạng  và đó là cách sâm Á Châu  thường được bán ra ở Trung Quốc. Ở Hoa Kỳ, sâm Tàu bán theo  từng củ rễ  hay ở các dạng biến chế khác.

2-  Sâm Bắc Mỹ Panax quinquefolius trồng ở Trung Quốc thường được gọi tên một cách sai lầm như vậy. Đáng lý ra phải đơn giản gọi là “Sâm Bắc Mỹ  trồng ở Trung Quốc” .

3-  Sâm trắng Á Châu hay Cao ly ( Triều Tiên )- Asian or Korean White Ginsen

Panax ginseng trồng ở Trung Quốc , Cao Ly hay Nhật Bổn mà không chế biến thành Hồng sâm  đều được gọi là sâm trắng.  Củ – rễ   thường hay được cạo bớt hay lấy đi phần da lớp ngòai nhất  mô – tissues củ rễ , làm  chúng trắng thêm lên, khi sấy khô. Sâm ginseng Á châu  bán tươi thuộc hạng này.

Sâm Bắc Mỹ- North American ginseng

Panax quinquefolia là một trong hai lòai Panax nguyên quán ở Bắc Mỹ Châu, nhưng chỉ có một lòai được thương mãi hóa. Sâm Bắc Mỹ lại phổ biến thông dụng ở Đông Nam Á Châu hơn là ở Bắc Mỹ Châu hay Âu Châu. Điều này đang dần dần thay đổi, khi nhiều dạng nó được phổ biến rộng rải hơn và hiểu biết rỏ hơn. Đối với những ai ưa dùng sâm,  nó được xem là bổ sung cho  Panax ginseng.  Dân Mỹ  xem nó là  một lọai sâm “ mát lành” ( không kích thích nhiều ), trong khi sâm Á Châu lại được xem là lọai sâm “ nóng” ( hay nhiều kích thích ). Sâm Bắc Mỹ hay bán ra theo dạng cả củ rễ  sấy khô , trực tiếp qua Á Châu .

G S Tôn Thất Trình
Irvine, Nam Ca Li, ngày 21 tháng 11 năm 2011

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s